+15 °С
Болотло
75 лет Победы
Бөтә яңылыҡтар

Билдәле шәхестәрҙең бала сағы

Бала саҡ - мәңге иҫтә ҡаласаҡ.Күп яҙыусының ижад тормошо бала саҡтан башлана. Минеке лә шулай булды. Тәүге “әҫәр”емде һигеҙ йәштә яҙҙым. Бына ул — «Минең еҙнә» исемле шиғыр шәрәмәте:Бер көн шулай еҙнә килдеМатай менән, тырылдап.Өйгә керҙеләр икәүләпАпа менән, пырылдап.

Белмәйем, сатирамы, юмормы икән был, әммә шуныһы хаҡ: “ҡыйыш тейәп”, руль артына ултырған еҙнә кешегә тәнҡит һүҙе апайымдың әрләүенән дә нығыраҡ тәьҫир итте, шикелле. Эсеүен бөтөнләй үк ташламаһа ла, күпкә кәметте. “Йә тағы минең хаҡта шиғыр яҙып ҡуйырһың”, – тип көлә торғайны еҙнәм йәш сағында. Ә ҡартайып, тамам “төҙәлеп” киткәс: “Мин бит һинең беренсе сатирик геройың”, – тип, йыш ҡына шаярып иҫкә алды. Шәп кеше ине үҙе. Йәне Йәннәттә булһын!
Шулай итеп, минең ижад юлым тыуған ауылымдағы тыуған йортомдан башланды. Бөйөк Ватан һуғышынан яраланып ҡайтҡан шайморатовсы әтәйем Шәйнур Сәлимгәрәй улы – егерменсе йылдар комсомолы, ауылда күмәк хужалыҡ ойоштороусыларҙың береһе, утыҙынсы йылдарҙан алып район һәм республика матбуғатында әүҙем ҡатнашҡан ауыл хәбәрсеһе ине. Маҡтау хәбәрҙәре генә түгел, етешһеҙлектәрҙе ҡыйыу тәнҡитләп, фельетондар ҙа яҙған кеше. Шиғырҙар ҙа яҙҙы. Гармунда уйнап йырларға ярата торғайны. Унан күреп, мин дә гәзит-журналға яҙыша башланым. Алтынсыла уҡығанда мин инде исеме шаҡтай мәғлүм йәш хәбәрсе инем. Ун дүрт йәшемдә “Һәнәк” журналында беренсе фельетоным баҫылып сыҡты.
Беҙҙең инәй йомарт кеше ине. Ә мин унан да уҙҙырырға тырыштым. (Йәйәләр эсендә генә әйтеп үтәм, беҙҙең яҡта атайҙы – “әтәй” тип, әсәйҙе “инәй” тип йөрөтәләр.)
Шулай бер көндө инәйем тәбикмәк бешергәнде күреп, ул әйткәнде лә көтөп тормай, күрше-күләнде ҡунаҡҡа саҡырҙым. Күп тә үтмәне, ҡунаҡтар килеп тә етте. Ә өйҙәгеләр бер ни белмәй. Шулай ҙа изге күңелле, ҡунаҡсыл инәйебеҙ килгән әбей-бабайҙы асыҡ сырай менән ҡаршы алды, сәй эсереп, оҙатып ҡалды.
Яйы сыҡҡанда, һүҙ ыңғайында йәнә шуны белдерәм, мин инәйемдең дә, әтәйемдең дә яҡшы сифаттарын үҙемә алырға тырыштым. Уларҙыҡын ғына түгел, яҡын һәм йыраҡ туғандарымдың да, ғөмүмән, бөтә ауылдаштарымдың, яҡташтарымдың, ырыуҙаштарымдың һәйбәт холоҡ-ҡылыҡтарын үҙләштереүҙе маҡсат итеп ҡуйҙым. Белмәйем, нисек килеп сыҡҡандыр, әммә ләкин шуға ынтылдым.
Минең тамырҙарым, Танып буйында үҫкән тирәктеке шикелле, тәрәнгә, бик тәрәнгә китеп, тыуған еремә береккән. Шуға аяғымда ныҡ торам. Һулдан иҫкән елдәргә лә, уңдан килгән ғәрәсәт-дауылдарға ла бирешмә йем. Бөгөлөргә, һығылырға, баш эйергә иҫәп юҡ.
Танып буйҙарында ялан аяҡ йүгереп йөрөгән саҡтарҙа, теүәлерәк әйткәндә, ун өс йәштә бер шиғыр яҙғайным. «Беҙ» тип атала ул. Мөһабәт ағасҡа йәбешеп үҫкән паразит бәшмәкте күргәс, шул иҫкә төштө:
Беҙ бит үҙ көсөбөҙ менән
Менәбеҙ үргә.
Кемдер кеше елкәһендә
Үтмәксе түргә.
Тыуған ауылымда һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ун биш саҡырым алыҫлыҡтағы Краснохолмский ҡасабаһына уҡырға киттем. Ялға ҡайтҡанда, төндә Таныпты кисеп сыға инем. Көҙгө һалҡындарҙа ла, яҙғы ташҡындарҙа ла йөҙөргә тура килде. Был хаҡта мин туғыҙынсы синыфта уҡығанда яҙған «Йәш хәбәрсе» исемле повесымда һөйләп үткәйнем.
Үткән ғүмер — аҡҡан һыу кеүек... Ижад йылғаһы буйлап, бәләкәй ҡа йыҡҡа ултырып, сәфәр сыҡҡаныма ла байтаҡ йылдар үтте. Ә бит ун биш йәштә ниндәй хыялдар менән янғайным:
Мин үҫәмен һаман. Үҫкән һайын,
Алға ҡарап, ныҡлы баҫырмын,
Һәм, ниһайәт, тел асҡысы менән
Ижад ҡапҡаларын асырмын…
Был шиғырҙы яҙғанға алтмыш йыллап ваҡыт үтте.
Беренсе китабым — «Сер ҡапсығы» — 1982 йылда 10 мең дана тираж менән Башҡортостан китап нәшриәтендә баҫылды. Унда ингән хикәйә, фельетон, скетчтарҙы яҙғанда мин үҙем дә “урта йәштәге мәктәп балаһы” инем. Йәғни геройҙарымдың тиҫтере: 13-14 йәшлек малай. Китап күпкә һуңлап сыҡты — мин утыҙҙы уҙғас ҡына.
Уның ҡарауы, башҡа китаптарым ваҡытында сыҡты. Бөгөн мин – төрлө ерҙәрҙә төрлө телдәрҙә дөнья күргән иллегә яҡын китап авторы.
Мин һаман мәктәп йылдарында әҙәбиәткә тәүге аҙым яһаған сағымда алған псевдонимды йөрөтәм: Мар. Сәлим. Боронғо төрки телендә «мар» — ҡырыу, үлтереү-бөтөрөү мәғәнәһен бирһә, «сәлим» — сәләмәт, иҫән-һау тигәнде аңлата. Тимәк, исемемде есемемә тура килтереп әйткәндә, мин кәмселектәрҙе, ҡара көстәрҙе тар-мар итеп, саф, сәләмәт тормошто йәшәтер өсөн көрәшкән кешеләр затынан...
Әтәйем һуғыш инвалиды булғас, инәйем ирҙәр хеҙмәтен дә үҙ елкәһендә күтәрҙе. Утын ҡырҡыу, бесән сабыу кеүек эштәр беҙҙең өҫтә ине. Инәйем бик уңған һәм сая ҡатын булды. ҺикҺән йәшендә лә минең менән бергә бесән сабып йөрөнө. Әгәр кем дә булһа миндә аҙ-маҙ уңғанлыҡ сифатын күрә икән, быға бары тик инәйем генә ғәйепле: тимәк, күпмелер күләмдә уға оҡшағанмын.
Ҡайтҡан һайын мәктәпкә инмәй китмәйем. Үҙебеҙҙең ауыл малайҙары һәм ҡыҙҙары менән дә серебеҙ уртаҡ. Нимә тураһында һөйләшһәк тә, бер-беребеҙҙе аңлайбыҙ.
Ә бит уларҙы нимә генә ҡыҙыҡһындырмай! Ижад яңылыҡтары, тормош сәхифәләре, донъя хәлдәре, уҡыу-уҡымау мәсьәләләре, балалыҡ шуҡлыҡтары, иптәшлек, дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре... Хатта ки ҡатмарлы мөхәббәт проблемалары ла ситтә ҡалмай.
Һәм был тәбиғи. Сөнки тап ошо мәлдә, йәғни мәктәптә уҡығанда, кешеләр тәү тапҡыр ғашиҡ булалар, үҙҙәренең беренсе мөхәббәттәрен табалар. Ә мин иһә...
Мин беренсе мөхәббәтем менән осрашыуҙы мәктәпкә ҡалдырманым. Теүәл генә әйтә алмайым, ике йәштә булдыммы икән, өстәме — уҡый-яҙа ла, һанай ҙа белмәй инем әле — тәҙрәнән үрелеп ҡарарға буйым еткәс тә, урамда уйнаған күрше ҡыҙға күҙем төштө. Төшөүен төштө, ә нисек осрашырға? Урамға сыға алмайым — ҡапҡа биген асырға буй етмәй. Ҡойма ярығы аша ғына ғишыҡ тотошоу эш түгел бит инде. Аҙаҡ барыбер әмәлен таптым: һөйөклөм янына ҡапҡа аҫтындағы ҡаҙҙар юлынан сығып тайҙым.
Ҡапҡа төбөндә тәүге мөхәббәтем менән нимә хаҡында һөйләшеүебеҙҙе хәтерләмәйем. Ул ваҡытта яҙа белмәүем арҡаһында, беҙҙең юмористик әҙәбиәтебеҙ күп нәмә юғалтты, минеңсә.
Бер аҙҙан башҡа ҡыҙҙарҙы осраттым. Баҡтиһәң, күрше-тирәлә күҙ төшөрлөк «йәнле ҡурсаҡтар» байтаҡ икән. Уларҙың барыһын да яратып сыҡтым. Мәктәпкә барғанда, урамыбыҙҙа мин һөймәгән бер ҡыҙ ҙа ҡалманы. Шуға күрә беренсе синыфта үҙем менән бергә уҡыған Түбән ос ҡыҙына ғашиҡ булдым. Быныһы инде етди мөхәббәт ине. Һөйөклөмә бер дәфтәр шиғыр яҙып бирҙем. Ләкин ул мөхәббәтемде аңламаны — асыуланып, шиғырҙарымды йыртып ырғытты.
Шунан бирле ҡатын-ҡыҙ затына арнап етди шиғыр яҙмайым. Аңламаҫтар тип ҡурҡам. Теге «аңланмаған» ғишыҡ утында янғандан һуң артабан мөхәббәт юлымда осраған бөтә ҡыҙҙарға ла шаян таҡмаҡтар ғына сығарҙым. Шулай итеп, юморисҡа әйләндем.
Мәктәптә уҡығанда байтаҡ һөнәргә өйрәндем: мандолинала, гармунда уйнарға, фотоға төшөрөргә, һүрәт яһарға, шиғыр, хикәйә яҙырға... Улай ғына түгел, беренсе повесть, поэма, драмаларым да ошо мәлдә тыуҙы. Хатта үҙ шиғырҙарыма көйҙәр ҙә сығарып ҡараным. Ә һүрәттәрем Берлин халыҡ-ара конкурсында ҡатнашты. Әҙәби әҫәрҙәрем район һәм республика матбуғатында баҫылды. Әллә нисәмә конкурста еңеүсе булдым. Остаздарым Фәрит Иҫәнғолов, Ибраһим Абдуллин, Марат Кәримов, Яҡуп Ҡолмой, Әсхәт Мирзаһитов, Мөкә-рәмә Садиҡова, Муса Сиражи һ. б. яҙыусылар миңә хаттар яҙып, кәңәштәр биреп торҙо.
Бала саҡта тыуған ауылым, Танып, Шүлейә йылғалары тураһында әллә күпме шиғыр яҙып ташлағанмын. Беҙҙең баҡса артынан ғына ағып ятҡан Шүлейә, ауылды сыҡҡас та, Таныпҡа барып ҡушыла. Таныпҡа ингәнсе, бала-саға Шүлейәлә йөҙөргә өйрәнә. Мин дә шулай иттем. Һәм Таныпта йөҙөп, оҫтарғас ҡына, Ағиҙелгә төштөм. Унан һуң инде ҙур йылғаларҙы, диңгеҙҙәрҙе буйланым.
Шулейәнең юлы оҙон —
Ашыға алға.
Диңгеҙгә барып етәм тип,
Аға ла аға.
Шүлейә кеүек, мин дә алға — үҙемдең ижад диңгеҙемә табан юл тоттом. Был юл мине Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына алып килде.
Армиянан ҡайтҡас, Өфө урамында мөхәррир-сатирик Марат Кәримовты осраттым.
— Эшкә урынлаштыңмы әле? — тип һораны ул.
— Иртәгә университетҡа саҡырҙылар, — тинем. «Ҡыҙыл дипломлы» белгес булараҡ мине унда эшкә алмаҡсылар.
— Һин унда барма, — тине Марат ағай. — «Һәнәк»кә кил.
Ун дүрт йәштә сағымда уҡ тәүге фельетонымды журналда баҫтырып сығарған остазымдың «ҡотҡо»һона бирелеп, икенсе көндө «Һәнәк»кә килдем һәм... пенсияға сыҡҡансы унан китмәнем. Һуңғы утыҙ йылда баш мөхәррир булып ултырҙым, дөрөҫөрәге, саптым. «Һәнәк» — минең икенсе тыуған йортом. Сөнки ошонда сатирик булып тыуҙым.

Читайте нас в