-24 °С
Болотло
75 лет Победы
Бөтә яңылыҡтар
Дөйөм мәҡәләләр
27 Июль 2020, 12:56

БАШҠОРТ ҒӘСКӘРЕ БАШЛЫҒЫ

Күренекле дәүләт эшмәкәре һәм ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туған (10 декабрь 1890 йыл - 26 июль 1970 йыл)

1917 йылдың Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә батша власы ҡол атылғас, башҡорттар араһында үҙаллылыҡ өсөн милли хәрәкәт ҡуҙғала. 1917 йылдың майында Мәскәүҙә үткән мосолмандар съезында 50 башҡорт делегаты ҡатнаша. Ошо съезда башҡорттар үҙҙәренең милли хәрәкәтенең етәкселек органы – Башҡорт өлкә шураһын (советын) ойошторорға ҡарар итә. Шураға ағза итеп Сәғит Мерәҫов, Аллабирҙе Йәғәфәров һәм Зәки Вәлиди һайлана. Башҡорт өлкә шураһы 1917 йылдың июлендә Ырымбур ҡалаһында Беренсе Башҡорт ҡоролтайын үткәрә.
1917 йылдың август айында Өфө ҡалаһында Икенсе Башҡорт ҡоролтайы уҙғарыла. Бында Зәки Вәлиди Башҡорт үҙәк шураһы рәйесе Шәриф Манатовтың урынбаҫары итеп һайлана. Бер үк ваҡытта ул үҙәк шураның эске эштәр бүлеген етәкләй. Артабанғы айҙарҙа Зәки Вәлиди башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең ысын мәғәнәһендә лидерына әүерелә. Ул Башҡорт үҙәк шураһының мөһим, тарихи документтарын әҙерләй. 1917 йылдың 15 ноябрендә үҙенең көрәштәштәре менән Башҡортостан автономияһын иғлан итеү тураһында 2-се һанлы фарман сығара. Декабрь айында үткән Өсөнсө Башҡорт ҡоролтайына Башҡортостан автономияһын раҫлау буйынса бөтөн документтар, ҡарарҙарын әҙерләй, Башҡортостан автономияһының тәүге карталарын үҙ ҡулы менән эшләй. 3-сө ҡоролтайҙа Зәки Вәлиди Башҡорт хөкүмәтенең хәрби министры итеп һайлана. Делегаттар Зәки Вәлидигә оло хөрмәт йөҙөнән бүләктәр тапшыра. “Миңә Туҡ-Соран кантоны (хәҙерге Ырымбур өлкәһендә) башҡорттары ҡоролтай исеменән боронғо эйәр менән бәйге аты һиҙиә (бүләк) итте. Өҫтәүенә, алтын-көмөш менән биҙәлгән, ғәрәп хәрефтәре менән яҙыуҙар яҙылған көмөш сәй таҡымы, алтын ялатып яҙылған ҡул янсығы бүләк ителде. Батмусының төбөнә гүзәл шиғырҙар яҙылған был бүләктәрҙең миңә белгертмәй, алдан әҙерләнгәнлеге аңлашылды. Улар минең ғүмерем эсендә милләтем исеменән бирелгән иң самими (ҡәҙерле) бүләктәр булды”, – тип яҙа Вәлиди үҙенең хәтирәләрендә.
Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе хәрби министр булараҡ ғәскәр эштәре менән шөғөлләнә. 1918 йылдың йәйендә уның етәкселегендә алты башҡорт уҡсы полкы, ике башҡорт кавалерия полкы һәм кантондарҙағы
13 башҡорт отрядынан торған тотош бер милли армия үҫеп сыға. Вәлиди хәтирәләрендә былай тип яҙа: “Мин әле булһа ла буйҙаҡ. Ғәскәр эше тотошлайға биләгән. Каруан һарайҙа ятып-тороп йөрөйөм. Миңә ул саҡ ғүмеремдең бөтөн
ҡалған өлөшө хәрби хеҙмәттә үтер төҫлө ине. Һалдаттар мине ныҡ яратты. Һаҡсылар төркөмөн таныш башҡорт ғаиләләренең һәм дуҫтарҙың балалары тәшкил итте”. Ошо ғәскәргә таянып, милли хәрәкәт етәксеһе Зәки Вәлиди ауыр осорҙарҙа ла Башҡортостан автономия һынһаҡлап ҡалыуға өлгәшә. Күпме генә тырышһалар ҙа, аҡ генералдар ҙа, адмирал Колчактың үҙе лә башҡорт ғәскәрен, Башҡорт автономияһын юҡҡа сығара алмай. Аҡтар яғында автономия алыуға өмөтөн өҙгәс, Башҡорт хөкүмәте большевиктар менән һөйләшеп, 1919 йылдың февралендә Совет власы яғына сыға. Зәки Вәлиди Мәскәүгә барып, Совет хөкүмәте етәкселәре В. И. Ленин һәм И. В. Сталин менән күрешеп һөйләшә. Ошоноң һөҙөмтәһендә, 1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә Башҡорт хөкүмәте менән Үҙәк Совет хөкүмәте араһында Башҡортостан автономияһы тураһында килешеү төҙөлә. Ошо килешеүгә ярашлы 1917 йылдың ноябрендә барлыҡҡа килгән Башҡортостан автономияһы Автономиялы Башҡорт Совет Республик аһы тип иғлан ителә. Башҡорт хөкүмәте үҙенең вәкәләттәрен Башҡорт Республикаһының яңы хөкүмәтенә – Башҡорт хәрби-революцион комитетына (Баш ревком) тапшыра. Зәки Вәлиди Башҡортостандың хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссары итеп һайлана.
Азат ЯРМУЛЛИН,
“Башҡорт энциклопедияһы”
ғилми нәшриәтенең тарих бүлеге мөдире.
Читайте нас в