Быйыл серәкәй күп

Серәкәйҙәр нимәгә кәрәк икән?
Баҡһаң, тереклек сынйырында серәкәйҙең дә урыны бар икән.
– Серәкәйҙең йомортҡалары һәм ҡурсаҡтары балыҡтар, ҡоштар, йәнлектәр өсөн аҙыҡ булып тора.
– Өлкән серәкәйҙәр ҡайһы бер үҫемлектәрҙе һеркәләндереүҙә ҡатнаша.
– Серәкәйҙең ҡайһы бер төрҙәре зарарлы бөжәктәрҙең күпләп үрсеүен тотҡарлай.
– Йомортҡалары, ҡурсаҡтары һыуҙа йәшәгәндә бик күп төрлө минераль матдәләрҙе үҙләштерә. Серәкәй үлгәс, ерҙе шул матдәләргә байыҡтыра. Бигерәк тә тайгала микроэлементтарҙы һыуҙан, һаҙҙан ергә күсереүсе берҙән-бер йән эйәһе – серәкәй.
Бына шулай, тәбиғәт тигеҙлек ярата, экологик ҡоролошта бер артыҡ нәмә лә юҡ.
Серәкәйҙәр пар ҡанатлылар ғаиләһенә, оҙонмыйыҡтар төркөмөнә ҡарай. Донъяла серәкәйҙәрҙең 3500-ҙән ашыу төрө бар! Рәсәйҙә 100-ләп төрө йәшәй. Бына иң ныҡ таралған бер нисәһе:
– Ябай серәкәй (Culex) – беҙҙе йонсотҡаны;
– Малярия серәкәйе (Anopheles) – малярия ауырыуын таратыуы менән хәүефле;
– Тешләгестәр (Aedes) – тешләгән урын бик ныҡ ҡысыта; кәүҙәһендә, тәпәйҙәрендә арҡыры ҡара һыҙыҡтары бар.
– Хиеромикстар (Psorophora) – эре серәкәйҙәр, дымлы урындарҙа осрай.
Ҡыҙыҡлы факттар
– Серәкәйҙәр йөҙҙәрсә миллион йыл элек үк булған, тиҙәр. Юра дәүерендә динозаврҙарҙы талағандар.
– Әле серәкәйҙәр бөтә донъяны баҫып алған, Антарктидала ғына юҡтар.
– Кешене, малдарҙы, хайуандарҙы инә серә­кәйҙәр талай, сөнки уларға йомортҡа һалыр өсөн аҡһым кәрәк. Ата серәкәйҙәр ҡан эсмәй, үлән һуттары менән туҡлана.
– Тешләр алдынан серәкәй ҡанды шыйыҡ­лат­ҡыс матдә ебәрә, ул тәнде ҡысыттыра. Серәкәй шайығы аллергияға тарыта, инфекция тарата.
– Серәкәйҙең тәпәй осонда мыйыҡ кеүек үҫентеләре бар, улар инә серәкәйҙең безелдәгәнен ишетеүгә яйланған.
– Малярия серәкәйе ябай серәкәйгә оҡшаған. Уны ултырышынан танып була. Ябай серәкәйҙең кәүҙәһе өҫлөккә параллель ултыра, ә сир таратҡысы ҡорһағын, 30-40 градус самаһы мөйөш яһап, сөйөп ултыра.
Серәкәйҙән нисек таланмаҫҡа?
– Репелленттар – серәкәйҙәрҙе өркөткөс махсус препараттар.
– Москит селтәре – ишек-тәҙрәне ҡаплап ҡу­йырға.
– Электрофумигатор – уға һалынған препарат өйгә тарала һәм серәкәйҙәрҙе үлтерә.
– Тәнде ҡапларлыҡ кейем – тығыҙ туҡыма ҡан эскестәрҙең томшоғон үткәрмәй.
– Лаванда, эвкалипт, ҡәнәферҙең эфир майҙары – тәбиғи репелленттар.
Серкәй тешләһә, нимә эшләргә?
– Тешләнгән урынды һабынлап йыуырға.
– Шешенмәһен өсөн өҫтөнә һалҡын компресс йә боҙ ҡуйырға.
– Ҡысытыуҙы баҫа торған май йә антигистамин май һөртөргә.
– Бик ныҡ ҡысытһа ла, тирене ҡанға туҙҙыр­ғансы тырнамаҫҡа тырышырға кәрәк, юғиһә яраға инфекция инә.

М. ЮЛАЕВА әҙерләне.