-18 °С
Болотло
75 лет Победы
Бөтә яңылыҡтар
Сәсмә әҫәрҙәр
1 Декабрь 2018, 18:19

Мине егет иткән эт

Билдәле юморист, сатирик, сәхнә оҫтаһы Юнир Салауатовтың балалар өсөн яҙған әҫәре

Юнир Салауатовтың был әҫәре "Аманат" журналында 2017 йылдың аҙағында һәм 2018 йылдың башында баҫылғайны. Һеҙҙең хөкөмгә уның тулы вариантын тәҡдим итәбеҙ.



Бәләгә ҡалған туристар

Кис. Бына бер саҡ, күк күкрәп, йәшен йәшнәп торҙо ла, көслө ямғыр башланды. Таң атҡансы яуҙы ла яуҙы ул. Иртән тороуыбыҙға Ағиҙел, ярына һыймай, ҡаяларҙы емерерҙәй булып ажғыра ине...
Шул ямғырлы төндә беҙгә кемдер ишек шаҡыны. Өләсәйем, милтәһен күтәреп, шәмдең утын нығыраҡ яҡтыртты. Олатайым менән тышҡа сыҡһаҡ, ни күҙебеҙ менән күрәйек, ят бер ағай менән апай баҫып тора. Күшегеп, өшөп, дер ҡалтырайҙар үҙҙәре. Эт етәкләгәндәр. Беҙ шунда уҡ уларҙың туристар икәнлеген аңланыҡ.
Юлда бәләгә ҡалған кешеләргә ярҙам итеү – беҙҙең яҡ халҡы өсөн ғәҙәти күренеш. Шуға ла, исем-атын да һорашып тормай, үҙ балаларына өндәшкән кеүек:
– Тиҙ булығыҙ, әйҙәгеҙ, өйгә, – тине олатайым.
Өләсәйем тиҙ генә урындыҡҡа ашъяулыҡ йәйеп, сыныяҡтар, бал, ҡаймаҡ, икмәк ҡуйып ебәрҙе. Туристарҙы толопҡа төрҙөк. Олатайым ишек төбөндә ятҡан эттәрен ашатырға уйлаған ине, хужаһы:
– Өйрәтелгән ул. Сит кеше ҡулынан аҙыҡ алмай. Вулкан, свои, – тине лә тегенең морондоғон һалдырҙы, икмәкте үҙе бирҙе.
Эт, хужаһының фарманын аңлап, беҙгә күҙен дә йоммай ҡарай. Сит кеше булғас, ырылдар инде, тип уйлағайным. Юҡ, киреһенсә, кеше кеүек йылмайғандай булды ул беҙгә.
– Вулкан, кушать, – тип фарман бирҙе хужаһы. Эт бик асыҡҡан булған, биргән аҙыҡты “һә” тигәнсә йотто ла ҡуйҙы. Өләсәйем дә уға битараф булманы, хатта олатайыма:
– Нишләп ҡоро ғына ашатаһың, икмәккә ҡаймаҡ һылап бир, – тине.
Олатайым икенсе икмәк телеменә ҡаймаҡ яғып, хужаһына тотторҙо шунан. Тегеһе, икмәкте үҙемә биргәндер, тип, ауыҙына ҡабайым ғына тигәндә:
– Юҡ, ул эткә, – тине.
Ҡаймаҡлы икмәккә ҡарап:
– Был эткә артыҡ була, – тип аптырап уҡ ҡалды турист.
– Һеҙҙең яҡта нисектер, әммә ауыл ерендә мал йәнен аңлаған кешегә хайуандар ҙа, кешеләр ҙә бер тиң, – тип, олатайым әҙерләгән аҙыҡты барыбер эткә бирҙерҙе. Вулкан ҡаймаҡты бик яратып яланы. Уның оҙон телен, тырпайып торған ҡолаҡтарын, ашауынан нисек шатланыуын беҙ, өй хужалары, һоҡланып, ғәжәпләнеп ҡарап ултырҙыҡ.
– Йә, танышайыҡ: кемдәр, ҡайҙан булаһығыҙ, нисек тере ҡалдығыҙ? Ошондай ташҡын мәлендә сәйәхәткә сығалармы ни?... – тип һораштыра башланы олатайым.
– Минең исемем Андрей, ҡатыным – Ольга. Атайым утыҙынсы-ҡырҡынсы йылдарҙа һеҙҙең райондағы ҡурсаулыҡта эшләне. Ошо төбәктә тыуғанмын. Урман-тауҙарҙы, ҡырағай тәбиғәт ҡанундарын белеп, күреп үҫтем. Атайым һуғышҡа киткәс, Мәскәүгә ҡайттыҡ. Шунда үҫеп, белем алып, “Правда” гәзите редакцияһында эшләйем. Отпуск ваҡытында ҡатыным менән ошолай сәйәхәткә сығырға яратам. Балалар менән Әй, Йүрүҙән йылғалары буйлап ағып төштөк әле бер мәл. Ағиҙел буйына әлеге сәфәребеҙ бишенсеһе. Элеккеләре гел уңышлы булғайны, был юлы үлемдән саҡ ҡалдыҡ. Кәшмәгебеҙҙе ағым буйлап дөрөҫ алып барырға ишкәгебеҙҙең көсө етмәне лә ҡаяға килеп бәрелдек, бәйләнгән арҡандар өҙөлөп, бүрәнәләр таралды. Бер бүрәнәгә йәбешеп, ярға яҡын үҫкән ҡайындың ботағына эләгеп, иҫән ҡалдыҡ, – тип һөйләне турист ағай. – Тәҙрәгеҙҙән яҡтылыҡ күренгәс, шаҡығайныҡ, ишегегеҙҙе астығыҙ, ҙур рәхмәт һеҙгә!
Туристарҙың тамағын туйҙырғас, мейескә өҫтәп ут яҡтыҡ. Өй мунса шикелле булды. Ир менән ҡатын эргәләренә Вулканды һалып йоҡларға ятты. Олатайым менән мин иһә таң атҡансы яр буйында ташҡынды күҙәтеп ултырҙыҡ.
Иртәгәһен туристар уянғас та ҡайтырға әҙерләнә башланы.
– Ашыҡмағыҙ. Транспортҡа юл насар барыбер. Ағиҙелдә бер күпер ҙә ҡалмаған, тиҙәр. Барыһын да ташҡын ағыҙып алып киткән. Көн болотло булғас, район үҙәгенә самолет та килә алмай. Бына хәҙер, тамаҡ туйҙырғансы, мунса өлгөрөр. Йәш миндек менән сабынырһығыҙ. Аҙаҡ урамға сығып, ауыл менән танышығыҙ, – тип уларға көн тәртибен билдәләп бирҙе олатайым.

Бүләк

Иртән, һыйырҙар мөңрәгәнгә, кәзә-һарыҡ бәрәстәре баҡырғанға уянып, йорт алдына сыҡтым. Күктә бер генә болот әҫәре лә юҡ. Салт аяҙ. Ҡояшта йылынып, Андрей ағай менән Ольга апай эскәмйәлә ултыра. Бик матур, мөһабәт кәүҙәле Вулкан да эргәләрендә. Ул тирә-яҡтағы бар тауышты, һәр хәрәкәтләнгән нәмәне иғтибар менән тыңлай, ҡарай.
Олатайым оҫтаханаһынан өҫтәл сығарып, эскәмйә алдына ҡуйҙы ла ҡайнаған самауырҙы үҙенең тәғәйен урынына ултыртты. Өләсәйем бик тәмле бутҡа бешергән. Йыуынып, ашарға ултырҙыҡ.
– Асыҡ һауала, йылы ҡояш аҫтында ашап ултырыуы – ниндәй матур күренеш! Төшөрөп алырға фотоаппаратыбыҙ ғына юҡ, – тине Ольга апай. – Бөтөн кәрәк-ярағыбыҙ һыуға батты шул...
– Яңы ғына айыртылған ҡаймаҡ менән дөгө бутҡаһы шул тиклем тәмле, – тип, Андрей ағай ҙа табынды маҡтап алды, бик яҡшы аппетит менән ашаны. Вулкан да ҡоро ҡалманы.
– Беҙгә тиҙҙән почта аша аҡса ебәрергә тейештәр. Район үҙәгенә юл бар. Көн аяҙҙа самолет та осор. Өфөгә, унан Мәскәүгә табан юл тоторбоҙ, ләкин унан алда бик мөһим бер бурысты үтәйһе бар. Үҙ йортоғоҙға ҡәҙерле ҡунаҡтай ҡабул итеп, беҙгә ҙур ярҙам күрһәткәнегеҙ өсөн Вулканды улығыҙға бүләк итеп ҡалдырабыҙ, – тине Андрей ағай.
Нисек ҡыуанғанымды күрһәгеҙ! Әммә тәүҙә “Вулкан өйрәтелгән эт булғас, уға нисек хужа була алырмын икән?” тигән һорау килде башыма. Андрей ағай, уйҙарымды белгәндәй:
– Өйрәтелгән эт – ябай мал түгел. Ваҡыт тар, шулай ҙа хәҙер үк мин һине уны эйәләштерергә, бойороҡ менән етәкселек итергә өйрәтә башлайым, – тине.
Һәм был эш аҙна буйына дауам итеп, минең уңыштарым күренгәс, Андрей ағайҙар ҡайтып китте.

“Батырлыҡ”

Берәй ҡыҙға күҙең төшһә, уҡыуыңдан артта ҡаласаҡһың, тигәстәре, ул ялбыр баштарға иғтибар итмәҫкә, гел урап үтергә тырыштым. Тик һиҙмәй ҙә ҡалдым һабаҡташым Зөбәржәткә нисек ғашиҡ булғанымды. Мөхәббәт хистәрен төрлөсә тыйырға тырышам. Юҡ, ике күҙем Зөбәржәткә ҡарай, аяҡтарым да уға табан ала ла китә...
Уларҙың йорто беҙҙеке кеүек Ағиҙел ярында ғына. Зөбәржәт йылғаның нисек ташҡанын ҡарарға сыҡҡан икән, яр емерелеп китеп, һыуға ҡолаған да киткән. ”Ҡотҡарығыҙ, ҡотҡарығыҙ! Батам!” – тигән тауышты ишеткәс, Вулканды етәкләп, тиҙ генә яр ситенә килдем. Зөбәржәт һыу эсендә, яйлап ҡына ағып бара. Башы ғына күренә, сәбәләнә, ҡулдары менән нимәгәлер тотонорға тырыша...
Вулкан, ҡурҡыныс хәл тыуғанын күреп, лауылдап өрә башланы. Һиҙмәй ҙә ҡалдым, этем ҡулымдан ысҡынды ла, ярҙан тура һыуға ырғып, Зөбәржәткә табан йөҙә башланы. Артынса үҙем дә һикерҙем. Яҡшы йөҙәм былай. Батып барыусыны нисек эләктерергә, сығарырға икәнен дә беләм.
Вулканға йәбешеп, Зөбәржәткә яҡын уҡ йөҙөп килдем. Бер ҡулым ҡыҙҙы сәсенән эләктерҙе, икенсеһе менән эткә тотондом. Ә Зөбәржәт ҡурҡыуынан мине ҡосорға маташа. Әгәр ҙә ул ныҡ итеп йәбешһә, икебеҙ ҙә батып үләсәкбеҙ... Аллам һаҡлаһын!
Мин ныҡлап тотонғас, Вулкан тырышып ярға табан йөҙә башланы, тик көслө ағымды еңеүе ифрат ауыр.
– Ҡурҡма, миңә сат йәбешмә, – тип ҡысҡырҙым Зөбәржәткә.
Ул арала яр буйына күп кенә кеше йыйылып өлгөргән. Ауылдан бер километр тирәһе ағып барғас, яр буйында үҫкән тал ботаҡтарына тотоноп өлгөрҙөм. Уңайлы мәлдән файҙаланып, Вулкан ҡапыл ярға һикерҙе, мин иһә, муйын ҡайышын ысҡындырмай, уға ҡарай тартылдым. Эт көслө аяҡтарын ергә терәне лә беҙҙе һыуҙан тартып алды.
Көс-хәл менән күтәрелдем ярға. Зөбәржәт тын ала былай, тик ҡурҡыуынан ҡалтырана. Уны ҡулыма күтәрҙем дә ауылға табан атланым. Күп булһа ун-егерме аҙым яһағанмындыр, һыбайлы ағайҙар килеп етте. Улар араһында Зөбәржәттең атаһы Әхмәт ағай ҙа бар ине...
Ҡыҙҙы үлемдән ҡотҡарған өсөн мине маҡтап район гәзитенә яҙҙылар, ауыл советы “Восход” мотоциклы менән бүләкләне. “Батыр уҡыусы тәрбиәләй” тигән баһа беҙҙең синыф етәксеһенә “Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы” тигән юғары исем алырға ярҙам итте. Беҙҙең Байназар ауылына ике ҡатлы мәктәп бинаһы төҙөтөүҙәре лә минең батырлыҡҡа бәйле, имеш. Иң ныҡ ҡыуандырғаны шул булды: Зөбәржәттең атаһы, ҡыҙымды һиңә генә кейәүгә бирәм, тип, ҡулымды ҡыҫты.
Мотоцикл менән урамға сығыуым булды, иптәш малайҙар “батыр” ҙа “батыр” тип мине күтәреп һауаға сөйҙө. Тик ниңәлер төшөп барғанда кире тотманылар – “дөңк” итеп ергә ҡоланым. Тәнем ауыртҡанға ҡапыл... уянып китһәм... урындыҡтан йығылып төшкәнмен икән!
– Нимә, улым, төш күрҙеңме әллә? – тип һораны олатайым.
Өләсәйем дә, мин йығылғанға ҡапыл уянып, ҡурҡыуынан төҫө ҡасты. Уларға төшөмдө һөйләп бирҙем.
Төш юратырға күптәр килә өләсәйемә. Уға ышаналар. Мин күргәнде лә тиҙ генә юрап:
– Ҡулыңа ҡыҙ бала күтәргәнһең – ул ҙур бәхет. Тиҙҙән тормошоңда көтмәгән яңылыҡтар, уңыштар буласаҡ, – тине өләсәйем.
Ошо хыял-төшөмдө Зөбәржәт тә күрһен ине, тигән уй килде башыма.
– Олатай, кешенең икенсе берәүҙең төшөн күреүе мөмкинме икән? – тип һораным.
– Ошоғаса ундайҙы ишеткәнем булманы, – тине ул.
Кеше тәбиғәтендә уйламаған, көтөлмәгән, ғәжәпләнерлек, һоҡландырғыс хәлдәр, һәләттәр, асыштар килеп сығып ҡына тора. Ә бына бер үк төштөң ике кешегә инмәүе бик үкенесле...

Олатайым аҡылдан яҙған, имеш

Беҙҙең яҡ кешеләре күп йылдар дауамында бер үк ғөрөф-ғәҙәт, йолалар, хужалыҡ итеү ысулдары буйынса йәшәп өйрәнгән. Берәйһе ниндәйҙер яңылыҡ уйлап тапһа, уны күптәр ҡабул итмәй.
Вулкан артынан беҙҙең менән бергә олатайымдың да йүгереүе “йүкә телефон” аша бар ауылға таралған булған. Шулай бер көндө беҙгә Шәрәфулла бабай килеп инде. Иҫәнлек-һаулыҡ һорашты. Ни өсөн килеүенең сәбәбен шундуҡ әйтеп бирҙе:
– Теге Мәстүрә әбейҙән ишеттем. “Шахнулла аҡылдан яҙа башлаған. Бабай кеше булып та бала-саға кеүек эт артынан сабып йөрөй”, – тип һөйләне.
Ғәҙәттә, олатайыма оҡшамаған һорау бирһәләр, ул гел шаяртып яуап бирә. Был юлы:
– Ишеткәнһеңдер, беҙгә Мәскәүҙән туристар килеп, аҙна буйы ҡунаҡ булып ятты. Аяҡтары һыҙлағанда эт йөнөнән бәйләнгән ойоҡбаш кейгәндәрен беләһең. Ә бил һыҙлағанда эт артынан йүгереп дауаланалар икән. Минең дә бил ауырта ине, бына эт артынан йүгергәйнем, йүнәлде лә ҡуйҙы, – тине.
– Этең ҡайҙа?
– Ана, уны беҙгә теге туристар бүләк итеп ҡалдырҙы.
Шәрәфулла бабай ғәжәпләнеп Вулканға ҡарап торҙо ла:
– Матур эт. Пограничный, – тине. – Ә ауыл эте артынан йүгерергә яраймы икән?
– Ярай. Эт – эт инде ул.
Шәрәфулла бабай оҙаҡ тормайынса ҡайтып китте. Күп тә үтмәй, бауға бәйләнгән эте артынан йүгереп, беҙҙең урамдан уҙҙы. Иртәгәһенә ауылда биле ауыртҡан бар ир заты эт артынан сапты.

Кеше ашаған айыу

Беҙҙең яҡта кеше йыртҡыс хайуандарҙан бик күп зыян күрә. Айыу-бүре малдарҙы йыҡһа ла, уларҙы атырға ярамай. Законы ҡаты. Рөхсәтһеҙ тотҡан мылтыҡтарҙы милиция тартып алып ҡына тора. Шуға ла хәҙер йыртҡыстар үрсене лә китте. Ҡурҡып, кешеләр төндә өйҙәренән сыҡмай, йәштәр клубҡа бармай. Һунарсыларҙан бер Шәриф бабай ғына ҡалды, тик ул да ныҡ ҡартайған.
Айыуҙың урманда сайыр йыйыусы ҡатынды ашап китеүе тураһында хәбәр бар халыҡты тетрәндерҙе. Хатта урманға бесән сабырға барырға ҡурҡтылар.
Шул саҡ беҙгә участка милиционеры Барый ағай килеп инде. Булған фажиғәне бәйнә-бәйнә һөйләп бирҙе лә:
– Ҡустым, этең шәп, ул беҙҙе айыу эҙенән алып барыр, тип уйлайым. Һунарсы Шәриф ҡарттан йыртҡысты аттырырға ине, – тине.
– Улым, һин әле итек сисеп Иҙел кисмәгәнһең! – тип ҡаршы төштө олатайым тәртип һаҡсыһына. – Айыу артынан барыу бала-саға эше түгел! Улымдың бер үҙен генә ебәрмәйем, мин дә барам.
Мин, Вулканды етәкләп, алдан барһам, олатайым менән милиционер Барый ағай артымдан йүгерә-атлай эйәрҙе. Шәриф бабай беҙҙе яҡшы ғына кәйеф менән ҡаршы алды. Вулканға оҙаҡ ҡына ҡарап торҙо ла:
– Ҡулығыҙға бик шәп мал килеп эләккән. Һунар эте түгел, шулай ҙа беҙҙе айыу эҙенә төшөрһә, ҙур ярҙам булыр, – тине. – Эҙ юллап барыуы кеше өсөн бик мәшәҡәтле: бер табыла, бер юғалып ыҙалата. Шулай ҙа, йәшлекте хәтерләп, айыу хәтле айыуға барайыҡ әле. Йәйәү атларға түгел, колхоз рәйесе, ана, “УАЗ”ын бирҙе...
Яурынына карабинын аҫып, биленә патронташын тағып, аҙыҡ-түлек һалынған төйөнсөгөн артмаҡлағас та Шәриф бабай һүҙен дауам итте.
– Һунарсылар менән балыҡсыларҙың бер ваҡытта ла теле талмай, – тине олатайым, уны ғәрләндерергә теләгәндәй. Тегеһе лә яуапһыҙ ҡалманы:
– Үҙеңдең дә бал ҡорттарын һөйләүҙән туҡтағаныңды күргән юҡ әле...
“УАЗ”ға ултырҙыҡ. Вулкан машинала йөрөүгә өйрәнеп бөткән булған икән. ”Әйҙә”, – тип әйтеүем булды, кабинаға һикереп инеп, тыйнаҡ ҡына үҙ урынын биләне.
Фажиғә булған урманға килеп еттек. Автомобилде юлда ҡалдырҙыҡ та ҡуйы ағаслыҡҡа инеп киттек. Айыу ҡыҙҙы ашаған урынға килеп етер саҡта Вулкан, тирә-яғына йыш ҡарана, йыртҡыс еҫен тойоп, башын юғары күтәреп атлай башланы.
– Вәт маладис, этегеҙ айыу эҙен алды, бик яҡшы. Бүреләр, эттәр хатта ете-һигеҙ километрҙан айыра ул еҫте. Вулканығыҙҙың танауына ҡарағанда, айыу бик алыҫта түгел, – тип һөйләнеп барҙы һунарсы ҡарт.
Фажиғә булған ергә килеп еттек. Үләндәрҙә, ағастарҙа ҡан таптары күренә.
– Тә-әк, айыу ҡайһы яҡҡа китте икән? – тип, ерҙән эҙ ҡарай торғас, һунарсы йыртҡыстың йөнөн дә тапты. Эттәрҙең холҡон яҡшы белә икән Шәриф бабай: шул йөндө Вулкандың танауына яҡын килтерҙе лә миңә этте айыу эҙе буйлап ебәрергә ҡушты.
– Вулкан, эҙлә, – тип әйтеүем булды, этем шунда уҡ алға ынтылды. Ярайһы ғына оҙон юл үтеп, ҡуйы әрәмәлек башланған йылға буйына килеп сыҡтыҡ.
Бигүк тауыш сығармай ғына әрәмә ағастарын киҫеп, ҡыуыш эшләнек. Бына хәҙер ошонда тайыш табанды һағалап ултырасаҡбыҙ.
Төн яҡынлашты. Тирә-яҡта ҡоштар тауышы ғына ишетелә. Ойотто.
– Йоҡла, улым, – тип, башымды теҙенә һалды олатайым.
Вулканды ҡосаҡлап, яттым. Бер саҡ мине уяттылар. Эт ҡолаҡтарын һағайтҡан да, урынынан тороп, ҡыуыштан сығырға ынтыла икән. Мин уның муйын ҡайышын ныҡ итеп тоттом.
– Эт һиҙә. Тимәк, айыу ҡыбырҙай башлаған. Моғайын, тамағы туйған урынға тағы барырға йыйыналыр, – тине Шәриф бабай шыбырҙап ҡына.
Бөтәбеҙгә лә һөйләшмәҫкә ҡушып, һунарсы һуҡ бармағын ирененә тейҙереп күрһәтте. Уның ҡағиҙәләрен боҙмай, тын ғына ултырабаҙ. Вулкан, түҙемһеҙләнеп, бер ята, бер тора, борғолана, ҡолаҡтарын, күҙен әрәмә яғынан алмай.
Бер саҡ ағастар араһынан ҙур кәүҙәле айыу килеп сыҡты ла ҡорбанын ашаған яҡҡа атлай башланы. Йыртҡыс менән беҙҙең ара – илле метр тирәһе. Айыуҙың бар һыны менән күренеүе булды, Шәриф бабай атып та ебәрҙе. Тағы ике тапҡыр ҡабатланы шунан. Пулялар тейҙеме, юҡмы, айыу үлдеме? Беҙҙе шул һорауҙар солғап алды.
– Тик тороғоҙ әле, ҡыбырламағыҙ ҙа, – тип, Шәриф бабай карабин магазинына өҫтәп патрондар ҡуйҙы ла үҙе айыуға табан китте.
Тынлыҡ урынлашты. Һунарсы айыуға барып етмәҫ элек тағы бер мәртәбә атты ла беҙгә яҡын килергә ишаралап ҡулын болғаны. Түҙемһеҙлек менән уның янына ашыҡтыҡ.
– Этеңдең морондоғон алһаң да ярай. Ул йыртҡысҡа өрөп, тешләп, үҙенең хеҙмәте менән ҡәнәғәтләнергә тейеш, – тине Шәриф бабай. Ул әйткәнсә эшләнем. Вулкан ырылдай, өрә, айыуҙы тешләй.
– Айыуҙы атып ҡына эш бөтмәй, хәҙер уның тиреһен тунап, итен машинаға тейәргә кәрәк, – тине һунарсы артабан.
Хәтһеҙ ваҡыт маташтыҡ: бик ауыр булды был эш. Айыуҙы һуйып бөткәс, Шәриф бабай үткер, ҙур бысағы менән ҙур ғына ит киҫеп миңә бирҙе лә: “Быныһы Вулканыңдың хеҙмәте өсөн. Үҙ ҡулың менән һыйла”, – тине.
Айыуҙың кешегә һөжүм итеүе ваҡиғаһы тиҙ генә онотолманы. Йыртҡысты атып алыу хәбәре лә районды ярайһы уҡ кимәлдә шаулатып ебәрҙе. Милиционер ағайҙы, һунарсыны, мине, олатайымды, Вулканды фотоға төшөрөп алып, матбуғатта яҙып сыҡтылар. Шунан этемде күрергә тип үҙебеҙҙән генә түгел, күрше ауылдарҙан да егеттәр килгеләй башланы. Иң беренсе һорауҙары шул: “Бындай тоҡомло этте ҡайҙан алырға?”

“Дауалаусы”ларҙы фашлау

1960 йылда ауыл хужалығында эшләүсе барлыҡ ҡарттар пенсия ала башлағас, ауылыбыҙ осона, палаткалар ҡороп, сиғандар килеп урынлаш-ты. Улар кешеләрҙе сихырҙан “дауалау” өсөн өйҙән-өйгә йөрөй. Һыуға уксус ҡоялар ҙа әбей-бабайҙарға тотторалар. Шунан стаканға сода һалалар. Һыу шажлап күперә, ҡайнаған кеүек була. Газлы һыуҙы эсергәс, бер аҙҙан “ауырыу” кеше кикереп ебәрә.
– Сирегеҙ эсегеҙҙән сығып осто, – ти сиғандар. Ҡарттар, ауырыуҙан ҡотолдоҡ, тип шатланып, “табиптар”ға айлыҡ пенсияларын тоттора. Улар “дауаланған” арала сиғандарҙың икенсе бер төркөмө өйҙәргә инеп, әбейҙәрҙең дебет шәлдәрен, көмөш тәңкәләр менән биҙәлгән түшел-деректәрен сәлдерә. Алданыуҙан өләсәйем дә ситтә ҡалманы.
Милиционер Барый ағай зыян күргәндәрҙең барыһын бергә йыйып, сиғандар урынлашҡан ергә алып барҙы ла, ҡатындарының кеҫәләренән аҡсаларын, ҡиммәтле әйберҙәрҙе сығарттырып, ергә теҙеп һалдырҙы. Әйберҙәр ҡаршыһына ауыл әбейҙәрен баҫтырҙы.
Вулкандан өләсәйемдең ҡулын еҫкәттем дә, аҡсалар янына килгәс, “Эҙләргә!” тип фарман бирҙем. Ул һәр аҡсаны еҫкәп сыҡты ла, берәүһен тешләп алып, өләсәйемә килтереп бирҙе. Берәм-берәм ҡалған аҡсаларҙы, шәлдәрҙе, түшелдеректәрҙе лә шулай хужаларына тотторҙо.
Әйберҙәр табылып бөткәс, Барый ағай:
– Китегеҙ, бүтәнсә беҙҙең ауылға киләһе булмағыҙ, – тине сиған-дарға. Улар тиҙ генә йыйынды ла ҡайҙалыр юл тотто.
Шул көндө кис Вулкандың хеҙмәте өсөн рәхмәт әйтергә бер нисә әбей килде беҙгә. Мин уларға сиғандар тәҡдим иткән “шифалы” һыуҙы эш-ләп күрһәттем. Уксус менән соданы ҡушыуҙан химик реакция башланыуы хаҡында һөйләп аңлаттым.

Гитлер диверсанттары Уралға ла килгән...

Мостафа ағай – бик оҫта егерь. Урмандағы һәр тауыштың, эҙҙең нин-дәй йән эйәһенеке икәнен белә. Бер саҡ урманда оҙаҡ ҡына йөрөп, асыҡҡас, ултырып ашап алырға булдыҡ. Иң тәүҙә Вулканды һыйланыҡ. Ул оҙон теле менән ҡаймаҡлы икмәкте эләктерҙе лә бер ҡабыуҙа йотто ла ҡуйҙы.
– Ныҡ асыҡҡан. Минең һый-хөрмәткә лайыҡ ул, – тип, Мостафа ағай эткә ярты банка ҡаймағын, бер түтәрәм икмәген һәм ҙур ғына ит киҫәген бирҙе артабан. Аҙыҡ еҫен тойоп, тирә-яҡта ҡарғалар ҡарҡылдаша баш-ланы.
– Бик оҙаҡ ултырмайыҡ, тиҙ генә ашайыҡ та, һыпыртайыҡ был урындан. Айыу ит еҫен алтмыш километрҙан тоя. Уның менән осрашыуҙан Хоҙай һаҡлаһын, – тине өлкән юлдашым. Шулай иттек тә. Ләкин, бер аҙ барғас, Мостафа ағай үлән араһындағы йомшаҡ ерҙә аяҡ кейеме эҙен күреп ҡалды ла, шунда уҡ һығымта яһаны:
– Тә-ә-әк, ҡырҡ икенсе размер. Табаны, биҙәгенә ҡарағанда, өр-яңы кирза итегенеке. Кешенең ауырлығы етмеш кило булыр. Ҡарт кеше. Бына, аҙымы ҡырҡ сантиметр тирәһе генә. Бик арып атлаған. Был тирәлә болан-дарҙың төйәге юҡ, тимәк, был бәндә броконьер ҙа түгел. Һуңғы ун көндә ямғыр яуманы, шулай булғас, яңыраҡ ҡына уҙған. Төнъяҡа табан юл тотҡан. Әйҙәгеҙ, ошо эҙҙән барайыҡ. Кем икән, ни эшләп йөрөй ул бын-да?..
– Вулкан, еҫкә, эҙлә, – тинем.
Эт артынан оҙаҡ ҡына йүгерҙек һәм ҡараңғы таш ҡыуыштары араһына килеп сыҡтыҡ.
– Әһә, аңланым: бында, ер аҫтында, броконьерҙарҙың йәшерен төйәге бар. Әйҙәгеҙ, эсенә инәйек, – тине егерь.
Бик тар ҡыуыш буйлап шыуып, ун метр тирәһе уҙғас, тиҫтәләгән кеше һөлдәһенә һәм автомат, пулемет, граната, динамиттарға тап булдыҡ. Төпкөл урмандар, тауҙар араһында һуғыш ҡоралдарының табылыуы – бик ғәжәп хәл.
Һуңынан милиционерҙар ошо урында боҫҡон ҡороп, таш ҡыуы-шына килгән бер кешене тотто. Баҡһаң, 1943 йылда Гитлер, Свердловск, Силәбе, Магнитогорск, Омск, Түбәнге Тагил, Злотоуст ҡалаларындағы оборона сәнәғәте заводтарын шартлатыу өсөн 50 кешенән торған дивирсия төркөмөн Уралға ебәргән. Уларҙың күптәрен тотҡандар. Ә бына ун биш диверсант беҙҙең яҡтың урмандарында йәшеренеп, ҡотолоп ҡалған. Тәфтиш органдары асыҡлауынса, иҫән ҡалып, милицияға эләккән ир Магнитогорск ҡалаһында тыуып үҫкән һәм, яуҙа әсирлеккә төшөп, фашистарға ҡушылған диверсанттарҙың береһе икән. Һуғыш бөткәнгә егерме бер йыл үткәйне бит инде...

Серле гербарий

Барый ағай йыш ҡына, ауыл осондағы оло юлға сығып, еңел машиналарҙы туҡтата ла, шоферҙарҙың документтарын, кабина эсен тикшерә торғайны. Был эшкә ҡайһы саҡта мине лә алды. Ә мин Вулканһыҙ бер ҡайҙа ла бармайым. Юлда туҡтатылған машиналарҙың хужалары этемә һәр саҡ һоҡланып ҡарай.
Барый ағай – бик оҫта милиционер. Кешенең йөҙөнә, сырайына ҡарап ҡына ла башында тыуған уйҙарын самалай.
– Ғәйебе булмаған кеше генә эткә яратып баға, ә ғәйеплеләр шик-шөбһәгә бирелә, йөҙҙәре боҙола, – тине ул.
Бер саҡ Өфө яғына китеп барған еңел машинаны туҡтаттыҡ. Кабинанан ир менән ҡатын сыҡты. Уларҙың йөҙөнә ҡарағайным, йөҙҙәрен-дә нур һүнгәнен абайланым. Вулканға ҡурҡып ҡарайҙар. Милиционер ағай юлаусыларҙың документтарын тикшерҙе, машинаның багаж бүлеген асығыҙ, тип һораны. Вулкан менән мин яҡыныраҡ килгәс, шофер ир:
– Беҙҙең бер ҡоралыбыҙ ҙа юҡ, – тип алдан уҡ әйтеп ҡуйҙы.
– Булмауы бик яҡшы, шулай ҙа беҙҙең эш – тикшереү. Багажнигығыҙҙы асығыҙ, – тине Барый ағай.
Водитель теләр-теләмәҫ кенә талапты үтәне. Барый ағайҙы багаж бүлегендәге әйберҙәр араһынан бер ни ҙә ҡыҙыҡһындырманы тиерлек. Матур китап рәүешендәге альбомды ғына алып, асып ҡараны. Үләндәрҙән, ағас япраҡтарынан йыйылған гербарий икән.
Юлаусыларҙан машина асҡысын тартып алды ла, Барый ағай мине ауыл советы йортонан район үҙәгендәге милиция бүлексәһенә шыл-тыратырға ебәрҙе. Йомошто үтәп, килһәм, тәртип һаҡсыһы ерҙә ята. Башы ҡанға батҡан. Саҡ-саҡ тын ала. Ә теге машина юҡ.
Бар тауышым менән ярҙам һорап ҡысҡырҙым. Мине ишетеп, юлға яҡын йәшәгән Кәрим ағай йүгереп килеп етте. Икәүләп тиҙ генә Барый ағайҙың башын уратып аҡ сепрәк бәйләнек.
– Бындай хәл беренсе тапҡыр... Кемдәр һөжүм итте икән һуң? – тип Кәрим ағай ҡат-ҡат һораны минән. Барый ағайҙы ул тиҙ генә мотоциклы менән дауаханаға илтеп ҡуйҙы.
Ул арала район үҙәгенән милиционерҙар килеп етте. Хәлде һөйләп аңлаттым. Мине, Вулканды машинаға ултырттылар ҙа енәйәтселәрҙе ҡыуып киттек.
– Милиционерға һөжүм иткәндәр икән, тимәк, бик хәүефле кешеләр, – тине мыйыҡлы ағай.
– Уларҙы ҡыуып етә алмаҫбыҙ ул, машина йүнләп тартмай, – тип борсолдо водитель.
– Белорет районының милиция бүлегенә хәбәр итәргә кәрәк. Эх, ар-миялағы кеүек рация булһа ине лә бит, юҡ шул, – тип үкенде өр-яңы фуражкалы ағай.
Мәһәҙей ауылына килеп, телефон элемтәһе үткәрелгән һөтсөлөк фер-маһына туҡтаныҡ. Милиционерҙар үҙебеҙҙең район үҙәгенә бар мәғлүмәт-те энәһенән-ебенәсә еткерҙе. Бер аҙҙан Белорет районына илтеүсе оло юл буйына милиционерҙар ҡуйылыуы хаҡында билдәле булды.
Беҙ күрше райондың Ҡағы ауылына килеп еткәндә өс юл сатында милиция машинаһы ҡаршы алды. Кабинаға башын тығып:
– Енәйәтселәрҙең машинаһын кем таный, кем күрҙе? – тип һораны бер лейтенант.
– Мин, – тинем.
– Яр аҫтында тәгәрәп ятҡан шул түгелме?
Сығып ҡараным да, танып:
– Эйе, уларҙыҡы, – тинем.
Лейтенант шул саҡ миңә, Вулканға иғтибар менән ҡараны ла:
– Һин кем? Бала-сағаны ошондай оператив эштә кем буталдырып йөрөй? – тип ҡәтғи һораны.
– Беҙҙең Байназар ауылы егете. Эте өйрәтелгән. Беҙ уның менән бик күп енәйәтселәрҙе тоттоҡ, – тине беҙҙең райондың милиция сержанты.
– Милицияла өйрәтелгән эт юҡ, ә был малайҙа бар, – тип, лейтенант ағай ғәжәпләнде. Унан һүҙен дауам итте: – Енәйәтселәрҙең машинаһы бар, үҙҙәре күренмәй. Нимә эшләйбеҙ, эт менән эҙләйбеҙме?
– Шулай итергә ҡала ла инде, – тине сержант.
– Әйҙә, ҡустым, этеңде эшкә ҡуш, – тинеләр шунан миңә.
– Вулкан, еҫкә! Эҙлә! Алға! – тип бик ышаныслы, көслө тауыш менән бойора башланым. Белорет милиционерҙары, мине белмәгәс:
– Ҡара әле, малай ғына булһа ла, офицерҙар кеүек фарман бирә, – тип, бер-береһенә ҡарашып алды.
Вулкан иң тәүҙә машина янына барып, асыҡ багажникты еҫкәне лә өрөп ебәрҙе. Мин, уның эсендә нимәләр бар икәнен бер тапҡыр күргәс, теге альбомдың юҡлығын әйттем.
– Альбом енәйәт ҡоралы түгел, уға иғтибар итмә, ҡустым. Этең менән беҙҙе енәйәтселәр эҙенән алып барһаң, булды, – тине милиционерҙар.
Вулкан эҙ буйлап Әбйәлил районының Хәмит ауылы яғына юл тотто. Иң алдан беҙ барһаҡ, милиционерҙар арттан йүгерә. Биш километр тирәһе юл үткәс, енәйәтселәрҙе шәйләнек.
Тәртип һаҡсылары ҡыуып етеп, ҡулдарын ҡайырып бәйләгәндә енәйәтселәрҙең икеһе лә ир кеше булыуы асыҡланды. Береһе ҡатындарса кейенгән икән. Биштәрҙәре эсендә теге альбом да бар ине.
Был операциянан ҡайтҡас, аңларға тырышып:
– Барый ағай, ә гербарий нимәгә кәрәк булған уларға? – тип һораным.
– Тәү ҡарашҡа бер ниндәй ҙә шик тыуҙырмаған был альбом беҙҙең оборона сәнәғәте хаҡында дошмандарға күп нәмә һөйләй. Иң көслө ҡорал – атом бомбаһы. Ул беҙҙә бар. Тик ҡайҙа эшләнеүе, уран рудаһының ниндәй урындан алыныуы – дәүләт сере. Американың махсус лабораторияларын-да ошо гербарийҙарҙан анализ алалар. Атом сәнәғәте булған, уран сыҡҡан биләмәләрҙәге үҫемлектәрҙә радиация кимәле юғарыраҡ, шуға нигеҙләнеп, бомбаларҙың ҡайҙа эшләнеүен билдәләйҙәр. Һәм артабан шул тарафҡа ракеталарын төбәп ҡуялар йә шартлатырға диверсанттарын ебәрәләр, – тип аңлатып бирҙе милиционер.

Һаҙлыҡтан сыҡҡан алтын

Бер кистә Барый ағай кабинетына килеүемде һораны. Барҙым. Эстә унан башҡа таныш булмаған милиционер ағай ҙа ултыра. Мине генерал-дай күреп, аяғөҫтө баҫып, ҡул биреп күрешеп ҡаршыланылар.
– Ҡустым, һинең кем булыуың хаҡында белмәгән милиционер юҡтыр был тирәлә хәҙер. Ә бына был лейтенант ағайың – Ишембай районы эҙәрмәне, – тине лә Барый ағай ят офицерға һүҙ бирҙе: – Ар-табанғы оператив хәлде ҡустыға үҙегеҙ аңлатығыҙ.
– Октябрь революцияһынан һуң беҙҙең башҡорт ерендә лә граждан-дар һуғышы башлана. 1918 йылда Стәрлетамаҡта урынлашҡан Совет власын ҡыуып, ҡалаға Аҡ чехтар килеп инә. Ҡыҙыл армияның Стәр-летамаҡтағы ғәскәренә ул саҡта йәш офицер Блюхер етәкселек иткән була. Аҡ чехтарға, казактарға ҡаршы торорлоҡ көсө самалыраҡ икәнен белеп, ул отряды менән Маҡар, Петровский, Ҡолғана, Брәтәк ауылдарына ҡарай сигенә. Әммә ҡасып китер алдынан Стәрлетамаҡтағы, Ишембайҙағы, хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районындағы байҙарҙың алтын-көмөштәрен, ҡиммәтле таштарын, бик күп аҙыҡ-түлеген, аттарын тартып ала. Маҡар тирәһенә барып еткәс, уның разведкаһы Әүжән, Ҡағы ауылдарында казактарҙың боҫҡон ҡороуы хаҡында мәғлүмәт килтерә. Блюхер ҡамауҙа ҡалыуҙан ҡурҡа ла, өс һалдат менән үҙенә тоғро булған коман-дирға алтын-көмөштө урманға индереп йәшерергә ҡуша. Өс көндән һуң тегеләр Брәтәк ауылында отрядты ҡыуып етеп, байлыҡ йәшерелгән урын-ды картала табып күрһәтә. Блюхер 1938 йылда репрессияға эләгә, шул сәбәпле алтын-көмөштөң ҡайҙа ятыуы сер булып ҡала. Оло юл буйындағы Ҡоҙаш ауылынан Ҡолғанаға йөрөп уҡыған бер ҡыҙҙа бик ҡиммәтле йөҙөк ҡашы күргәйнем. Уны ҡайҙан алыуын һорағас, олатайым бүләк итте, тине. Ә ҡарт йыл әйләнәһенә урманда йәшәй. Әлеге ҡиммәтле әйбер Блюхер ал-тындары менән бәйле түгелме икән, тигән шигем бар, – тип, лейтенант бик мауыҡтырғыс тарих һөйләне.
Шунда уҡ “УАЗ” машинаһына ултырып, Ишембай районындағы Ҡоҙаш утарына юл тоттоҡ. Тәғәйен урынға килеп еткәс, теге ҡыҙҙың олатаһы кейгән итектәрҙе Вулканға еҫкәттем. Эҙәрләү операцияһының уңышлы булырында тамсы ла шигем юҡ ине.
Урман ныҡ ҡуйы, ере батҡыл, үләндәр ҙә бейек үҫкән. Аттар тиҙ арыны, шунлыҡтан уларҙы яй ғына атлатып барырға булдыҡ. Дүрт сәғәт тирәһе ваҡыт үтте, иллә мәгәр урман-тауҙарҙың сиге күренмәй.
– Был ерҙә тәүтормош кешеләре лә йәшәмәгәндер... – тип һөйләнеп алды ағайҙар.
Бик арығас, палатҡа ҡороп йоҡлап алырға ҡарар иттек. Таң атҡанын һиҙмәнем дә. Тороп, ашап алғас, Вулкан эҙ буйлап артабан алып китте. Бер аҙҙан ҡуйы урман эсендә шымарып бөткән һуҡмаҡҡа килеп сыҡтыҡ. Вулкан һағайҙы. Ағайҙар кобураһынан пистолеттарын сығарып, әҙерләп ҡуйҙы.
Ике йөҙ метр самаһы атлағас, бәләкәй генә аҡланда мунса ҙурлыҡ өй күренде. Барыбыҙ ҙа ергә яттыҡ, Барый ағай иһә бинокль аша күҙәтә башланы. Бер заман өй эсенән бабай килеп сыҡты. Кейемдәре иҫке, ауылса. Ҡарт булһа ла, шыма итеп ҡырылған йөҙө асыҡ ҡына күренә.
Милиционерҙар, өй эсендә тағы берәйһе булыуы мөмкин, тип, оҙаҡ ҡына күҙәтте. Ахырҙа йортҡа яҡын үк килеп, бабайға: “Ҡулыңды күтәр!” – тип бойорҙолар.
– Ҡурҡмағыҙ, балалар, мин ҡораллы кеше түгелмен. Ҡоҙаш утарынан Хызырйән булам, – тине ул. Беҙ яҡын уҡ килдек.
Бабай ошо тирәлә бесән әҙерләй икән. Умарталары бар. Зыянһыҙ кеше булғас, уның менән ныҡлап танышып алып, төрлө һорау бирә баш-ланы милиционерҙар.
– Ейәнсәреңә ҡиммәтле аҫылташ бүләк иткәнһең, уны ҡайҙан алдың?
– Ана, һаҙлыҡ эсендә алтын-көмөш ифрат күп... Граждандар һуғышы ваҡытында башҡалар ҡулына эләкмәһен өсөн Блюхер отряд байлығын миңә, Ғәйзуллаға һәм Имәнғолға йәшерергә ҡушты. “Донъялар тынысланғас, килеп алырбыҙ”, – тигәйне. Тик килеүсе, һораусы булманы. Аманатты ҡырҡ биш йыл буйы һаҡланым...
– Нисек түҙҙегеҙ?!
– Фарманды үтәмәй булмай инде. Бар мөлкәткә документтар төҙөлгән. Ҡағыҙҙарҙы таш ҡыуышындағы тимер һандыҡта һыу тейҙермәй һаҡланым. Оло ейәнсәремә барыһын да һөйләп аңлатҡанмын, мин үлеп китһәм, милицияға хәбәр итеп, байлыҡтарҙы дәүләткә бирерһегеҙ, тип әйткәнмен.

Тантаналы бүләкләү

Яңы уҡыу йылы башланған көн айырыуса шатлыҡлы булды. Барлыҡ уҡыусылар, өлкәндәр минең менән Вулкан тураһында район гәзитен-дә сыҡҡан мәҡәләне уҡыған икән. Беренсе дәрестәр уҙғас, ата-әсәләр, уҡытыусылар, бишенсенән юғарыраҡ синыфтарҙа уҡыусылар клубҡа йыйылды. Мәктәп директоры дөйөм уңыштар хаҡында телмәр тотто. Йәйге каникул осоронда ауыл хужалығында эшләүселәрҙе бүләкләнеләр.
Мине ҡотлау өсөн сәхнәгә милиционер Барый ағай күтәрелде.
– Енәйәтселәрҙе, бандиттарҙы тотоуҙа, бурҙарҙы фашлауҙа уяулыҡ, әүҙемлек күрһәткәнең өсөн беҙҙең район бүлексәһе һине Почет грамотаһы һәм милиция формаһы менән бүләкләй, – тине ул.
Уғаса миңә милиция формаһын, фуражкаһын кейҙереп, сәхнәгә сығырға әҙерләп ҡуйғандар ине. Вулканды етәкләп сыҡтым сәхнәгә. Бар зал туҡтамай ҡул саба бит! Кешеләргә тура ҡарарға оялам. Ә барыһы ла: “Афарин!” – тип ҡысҡыра. Район гәзите хәбәрсеһе Сәлих ағай иһә фотоға төшөрә лә төшөрә.
Тантана бөткәс, клуб алдына сығыуым булды, бик күп балалар, тиңдәштәр, ауылдаштар мине үҙ араһына ҡуйып фотоға төшөргә ашыҡты.
Бер аҙна үткәс, Сәлих ағай бик матур, асыҡ сыҡҡан фотолар кил-тереп бирҙе мәктәпкә. Иң алда Вулкан менән мин торам. Уң яғымда – Зөбөржәт... Ҡара, байрамса кейем уны шул тиклем ныҡ үҙгәрткән, танырлыҡ та түгел! Фотоларҙы олатайым менән өләсәйем дә иҫтәре китеп ҡараны.

Хеҙмәткә әҙербеҙ!

Күпмелер ваҡыт уҙып, ауыл советы йорто янында осрашҡанда Барый ағай:
– Ҡустым, һиңә повестка бар. Военкоматка медосмотрға саҡыралар, – тип, ҡулыма бәләкәй генә ҡағыҙ тотторҙо. Ундай ҡағыҙ миңә генә түгел, бар тиңдәштәремә лә тапшырылған икән.
Әлбиттә, юлға сығырымды һиҙеп, Вулкан ныҡ тынысһыҙланды. Үҙем менән бергә алырға булғас, шатлыҡтан ҡойороғон болғай-болғай иркәләнде.
Барабыҙ, барабыҙ, һис кенә лә арымайбыҙ. Инде үҙебеҙҙе ысын һалдаттар тип хис итәбеҙ. Оло тормош юлына аяҡ баҫыуыбыҙ шатлығы беҙҙе шулай арытмайынса Белорет ҡалаһына тиклемге 120 километрҙы атлатты ла атлатты. Төн төшкәс, колхоз баҫыуҙарындағы һалам, бесән эҫкерттәре төбөндә ятып йоҡланыҡ. Ағиҙелдең юлға яҡын ярҙарында туҡтап, өс көндә лә һыу индек. Белоретҡа килеп еткәндә тәндәребеҙҙә бер ниндәй ҙә туҙан-фәлән юҡ ине шуға. Врачтар алдында ғорур баҫып торҙоҡ.
Әйткәндәй, военкомат бинаһына килеп ингәс тә ҡаршы алған майор миңә, Вулканға иғтибар менән ҡараны ла:
– Шпион тотҡан егет һин булаһыңмы, этең дә шулмы? – тип һораны.
– Эйе.
– Улай булғас, һине сик буйы ғәскәрҙәренә тәғәйенләйем. Армияға этең менән бергә бара алаһың. Хеҙмәттән ҡайтҡас, район етәкселеге милиция мәктәбендә уҡырға йүнәлтмә бирер.
– Рәхмәт, ағай.
Медицина тикшереүе үтеп, ауылға ҡайтҡанда бәләкәй малайҙар, олатайҙар ҡаршы алып, һәр береһе:
– Врачтар нимә тине? Армияға алалармы? – тип һорауҙар яуҙырҙы.
Егеттәрсә танау күтәрә биреп, “допризывник” тигән танытмаларҙы күрһәттек.
Нәҡ миңә оҡшатып эт эйәрткән бәләкәй малайҙар:
– Армияла кем булаһығыҙ: танкисмы, летчикмы, пограничникмы? – тип һаман төпсөнә бирҙе. Ә беҙ уның һайын ҡанатланабыҙ.
Был беҙҙең бала саҡ менән хушлаша башлауыбыҙҙың икенсеме, өсөнсөмө баҫҡысы ине…